Celem niniejszego artykułu jest krótka analiza projektu ustawy o szkolnictwie wyższym w perspektywie potrzeb rozwoju przedsiębiorczości akademickiej. Ustawodawca wprowadzając do ustawy uregulowania dotyczące tego rodzaju działalności w uzasadnieniu rozporządzenia  wyraźnie określa swoje intencje dotyczące wsparcia i rozwoju przedsiębiorczości akademickiej. Wprowadzone zmiany w tej dziedzinie w samym projekcie są raczej niewielkie i mało uszczegółowione. W uzasadnieniu do rozporządzenia wyraźnie przecenia się ich znaczenie. Odnosi się wrażenie mają one raczej charakter postulatu, zaklinania rzeczywistości, brak w niej jakichkolwiek pomysłów i bodźców generujących, natomiast dużo niczym nieuzasadnionej nadziei, że „Zaproponowane zmiany tworzą instytucjonalne  podstawy i rzeczywiste zachęty do zwiększenia aktywności tzw. „Aniołów Biznesu”, czyli kapitału inwestowanego w nowo powstałe innowacyjne przedsięwzięcia wykorzystujące najnowsze wyniki badań naukowych oraz wytworzone na uczelniach know-how.”[1]

Podobnych eufemizmów w ocenie szkolnictwa wyższego jest wiele i odnosi się wrażenie, że nie nazywa się po imieniu problemów. Tymczasem warto zwrócić uwagę  jak stan polskiego szkolnictwa wyższego oceniają chociażby uczelniane związki zawodowe. Według nich stan polskiej nauki i polskiego szkolnictwa wyższego osiągnął poziom krytyczny. Poziom finansowania tych dziedzin jest żałośnie niski. Sieć szkół wyższych charakteryzuje nadmierne rozproszenie. Mamy ponad 130 uczelni publicznych i ponad 300 uczelni niepublicznych. Uczelnie niepubliczne prezentują niski poziom akademicki – zaledwie kilka ma uprawnienia habilitacyjne, a ledwie około dwudziestu ma prawa doktoryzowania. Niskie płace pracowników nauki i uczelni wyższych doprowadziły do wieloetatowości, która przybrała już postać patologii. Około siedemdziesięciu procent polskich profesorów pracuje na więcej niż na jednym etacie. Szkodliwość wieloetatowości łatwo uchwycić studiując dane statystyczne.

W uzasadnieniu do projektu ustawy dokonano identyfikacji słabości polskiego szkolnictwa wyższego wyodrębniając następujące problemy: brak mechanizmów projakościowych w systemie finansowania, niski stopień umiędzynarodowienia studiów, niewłaściwą strukturę kierunków kształcenia, skomplikowaną ścieżkę kariery naukowej, system zarządzania uczelniami, słabe powiązanie uczelni z otoczeniem społeczno-gospodarczym.

Ostatni problem dotyczy słabej współpracy uczelni ze środowiskiem pracodawców z sektora publicznego, komercyjnego oraz pozarządowego. Określa ofertę dydaktyczną większości polskich uczelni jako podażową, nieelastyczną oraz rzadko podlegającą zewnętrznej ewaluacji pod względem efektów kształcenia. Podkreślone zostało, że w wymiarze badawczym polskie uczelnie, poza nielicznymi wyjątkami, stworzyły zbyt słabe mechanizmy pozyskiwania funduszy na badania i ekspertyzy od podmiotów zewnętrznych. Wśród wyżej wymienionych problemów nie wyróżniono  w sposób szczególny innych ważnych problemów, w tym niskiego poziomu większości nowopowstałych uczelni czy słabego rozwoju przedsiębiorczości akademickiej.

Proponowane zmiany w swoim założeniu są spójne z celami strategicznymi  przyjętego przez Radę Ministrów dokumentu „Polska 2030. Wyzwania rozwojowe”. Do kluczowych wskaźników, które mają ulec poprawie zalicza się zmniejszenie liczby studentów przypadających na jednego doktora  habilitowanego, zmniejszenie liczby nauczycieli akademickich zatrudnionych na więcej niż jednym etacie, wzrost liczby studentów uczących się bezpłatnie, wzrost udziału środków publicznych przyznawanych uczelniom w sposób konkurencyjny, również wzrost pozycji polskich uczelni  w międzynarodowych rankingach.

W swoim założeniu zmiany w nowelizacji ustawy koncentrują się na trzech filarach, do których zaliczono:  efektywny model zarządzania szkolnictwem wyższym, dynamiczny model kariery naukowej, skuteczny model kształcenia. Jeżeli chodzi o  pierwszy filar to wprowadzane zmiany mają na celu odejście od  dotychczasowego zarządzania szkolnictwem wyższym na poziomie krajowym oraz instytucjonalnym w kierunku zwiększenia autonomii uczelni.

Za strategiczne cele polityki rządu wobec zarządzania szkolnictwem wyższym uznano: zróżnicowanie  uczelni na uczelnie elitarne, zdolne do konkurowania z ich najlepszymi odpowiednikami w Europie, dobrze wpisujących się w rozwój społeczno-gospodarczy makroregionu i kraju oraz uczelnie zawodowe prowadzące działalność dydaktyczną skoncentrowaną na zaspakajaniu potrzeb lokalnych i regionalnych; zwiększenie autonomii uczelni w zakresie określenia i realizacji ich misji, w tym kształtowania oferty dydaktycznej oraz gospodarowania  zasobami materialnymi i niematerialnymi uczelni; zwrot w kierunku finansowania zadaniowego, przez promocję kultury zdobywania środków w drodze konkurencyjnej, otwartej dla uczelni publicznych i niepublicznych; zwiększenie nacisku na efekty działalności uczelni, a w szczególności ma jakość prowadzonych badań naukowych i dydaktyki, oraz powiązanie uczelni z otoczeniem gospodarczym. Narzędziami realizacji tych celów nowelizacji ma być finansowanie projakościowe.

Nowelizacja zobowiązuje wyższe uczelnie do uchwalenia regulaminów ochrony własności intelektualnej oraz zasad komercjalizacji wyników badań naukowych. Zaproponowano także mechanizmu deregulacyjne, m. in. Zniesienie wymogu zatwierdzania regulaminu studiów i statutów uczelni przez ministra, nadania szerszych kompetencji rektorowi w zakresie tworzenia, przekształcania i likwidacji podstawowych jednostek organizacyjnych oraz tworzenia jednostek zamiejscowych uczelni.

W zakresie integracji z otoczeniem społeczno-gospodarczym  wprowadzono możliwość kształcenia przy udziale pracodawcy, a także kształcenia na jego zamówienie. Przewidziano włączenie praktyków reprezentujących organizacje gospodarcze, publiczne i społeczne do procesu dydaktycznego na kierunkach o profilu praktycznym przy tworzeniu programów studiów, realizacji procesu kształcenie oraz jego oceny.

Tendencje poprawy jakości polskich uczelni mają polegać na stworzeniu mechanizmu wyłaniania krajowych naukowych ośrodków wiodących (KNOW) stymulowanych przez państwo. Mają to być jednostki o najwyższej jakości i potencjale, które będą mogły prowadzić badania na najwyższym poziomie i pozyskiwać najlepszych studentów i doktorantów w swoich dziedzinach. Ośrodki Know powinny być wyłaniane w drodze konkursów w określonych obszarach wiedzy: humanistycznym, społecznym, ścisłym,  technicznym, medycznym, przyrodniczym, rolniczym i leśnym oraz artystycznym. Selekcję ośrodków mają przeprowadzać niezależne komisje z udziałem niezależnych ekspertów, uwzględniając oceny parametryczne dokonane przez Komitet Ewaluacji Jednostek Naukowych.

Projekt ustawy mówi o uproszczeniu i uczynieniu przejrzystym ścieżki awansu zawodowego przy jednoczesnym podwyższeniu wymogów jakości osiągnięć naukowych, a więc podniesieniu poziomu doktoratu, uproszczeniu i skróceniu procedury habilitacyjnej,  usprawnieniu działalności Centralnej Komisji do Spraw Stopni i Tytułów. Poprawie polityki kadrowej na uczelniach i w instytucjach naukowych ma sprzyjać ograniczenie wieloetatowości, swobodnym kształtowaniu przez rektora wysokości pensum w przypadku osób realizujących wysokiej jakości granty badawcze, wprowadzenie zasady zatrudniania nauczycieli akademickich w drodze konkursów.

W projekcie akcentuje się troskę o poprawę modelu kształcenia polskiego studenta wobec nowych wyzwań jakie stawia przed nami członkowstwo Polski w Unii Europejskiej. Strategicznymi celami zarządzania szkolnictwem wyższym ma być zwiększenie dostępności do studiów jeżeli chodzi o osoby mniej zamożne oraz zapewnienie najbardziej uzdolnionym studentom lepszych warunków rozwoju na polskich uczelniach, lepsze przygotowanie absolwentów do rynku pracy.

Rozwój przedsiębiorczości akademickiej potraktowany został w projekcie rozporządzenia raczej skrótowo i bardzo ogólnie. Artykuł 4, ustęp 1 projektu rozporządzenia mówi: „Uczelnie współpracują z otoczeniem gospodarczym, w szczególności w zakresie prowadzenia badań i prac rozwojowych na rzecz podmiotów gospodarczych, w wyodrębnionych formach  działalności, w tym w drodze utworzenia spółki celowej, o której mowa jest w art. 86a, a także przez udział przedstawicieli pracodawców w opracowywaniu programów kształcenia i w procesie dydaktycznym,”.

Prawo do komercjalizacji  wyników badań zostaje zaznaczone w art. 6.1, który określa prawo wyższej uczelni do prowadzenia badań naukowych i prac rozwojowych oraz określenia ich kierunków, także do współpracy z innymi jednostkami akademickimi i naukowymi, w tym zagranicznymi, zawierania porozumień w celu realizacji badań i prac rozwojowych, pozyskiwania funduszy z realizacji badań, w tym z ich komercjalizacji oraz wspierania mobilności naukowców.

Tworzenie spółek kapitałowych z ograniczoną odpowiedzialnością w celu komercjalizacji wyników badań reguluje wprowadzony do projektu ustawy art. 86a. Spółkę zwaną dalej „spółką celową” powołuje rektor za zgodą senatu uczelni. Do zadań spółki celowej należy obejmowanie udziału w spółkach kapitałowych lub tworzenie takich spółek, które powstają dla wdrożenia wyników badań naukowych lub prac rozwojowych. Rektor może powierzyć spółce w drodze umowy zarządzanie prawami własności przemysłowej w zakresie jej komercjalizacji. Zgodnie z art. 86b spółka celowa może zostać utworzona przez kilka uczelni. Art. 86c określa zobowiązanie senatu do uchwalenia regulaminu zarządzania prawami własności intelektualnej oraz zasad komercjalizacji wyników badań naukowych i prac rozwojowych, w tym prawa i obowiązki uczelni, studentów i pracowników naukowych w zakresie ochrony i korzystania z praw autorskich, praw własności przemysłowej; zasady wynagradzania twórców; zasady i procedury komercjalizacji wyników badań i prac rozwojowych; zasady korzystania z majątku uczelni wykorzystywanego do komercjalizacji wyników badań naukowych i prac rozwojowych oraz świadczenia usług naukowo-badawczych. W art. 86 ust. 7 określa się funkcję dyrektora akademickiego inkubatora przedsiębiorczości lub centrum transferu technologii, działających w formie ogólnouczelnianych jednostek organizacyjnych, którego powołuje rektor po zasięgnięciu opinii senatu uczelni, spośród kandydatów przedstawionych przez rady nadzorujące tych jednostek.

Reasumując – na poziomie intencjonalnym zmiany przepisów mają na celu pełniejszą realizację zasad Procesu Bolońskiego i stworzenie dogodniejszych warunków dla polskich uczelni, aby były bardziej zintegrowane z elementami europejskiej przestrzeni szkolnictwa wyższego. Zaproponowany kierunek ma na celu  podniesienie poziomu jakości kształcenia, promowanie uczelnio największym potencjale dydaktycznym i naukowym i rozwój studiów doktoranckich, w tym studiów doktoranckich dla młodzieży szczególnie uzdolnionej.

Powyższe uregulowania prawne dotyczące szkolnictwa wyższego promują poważną zmianę w kierunku rozwiązań projakościowych Zawierają wiele uproszczeń i kilka oczywistych racjonalizacji, nie wprowadzają natomiast żadnych rewolucyjnych zmian,  zaproponowane nowości nie odwracają spadkowej tendencji jakości nauczania w szkolnictwie wyższym,  w dużej mierze nadal konserwują zastaną rzeczywistość, która jest swoistym „garbem” przeszłości. Na pewno jednak nie odmieniają przeciętnego a nawet wybranego polskiego studenta i pracownika naukowego. Należy się obawiać, że projektodawcy nie do końca wsłuchali się w głos środowiska naukowego w celu pełnej identyfikacji problemów i wprowadzaniu zmian. O źle przeprowadzonych konsultacjach społecznych świadczą chociażby protesty środowisk wyższych uczelni. W zakresie rozwoju przedsiębiorczości akademickiej zmiany przepisów miały na celu stworzenie dogodniejszych warunków dla rozwijania współpracy ze środowiskiem społeczno-gospodarczym i dostosowaniem kształcenia do potrzeb gospodarki, a tym samym pełniejszą realizację Strategii Lizbońskiej. Zmiana ma służyć rozwojowi przedsiębiorczości akademickiej rozumianej jako aktywna postawa studentów i środowiska naukowego a także całego otoczenia gospodarczego w celu komercjalizacji wyników badań naukowych, sposobów ułatwienia przepływu nowych wyrobów i technologii do przemysłu. I tu zdecydowanie intencje przeważają nad tym co zawierają zapisy projektu rozporządzenia. Sam projekt  bardzo ogólnie reguluje zasady dotyczące własności intelektualnej, komercjalizacji wyników badań i udziału pracodawców w planowaniu i realizacji procesu kształcenia. I to ogólnie rzecz biorąc to w zasadzie wszystko.  Być może szczegółowe rozwiązania zostaną wypracowane później. Z dotychczasowych doświadczeń w zakresie funkcjonowania podobnych rozwiązań wynika konieczność dopracowania i uszczegółowienia wielu przepisów oraz wprowadzenia zmian kierunkowych w proponowanych założeniach.

Dr Robert Szynaka

[1] Uzasadnienie do Projektu Ustawy, s. 24.

[2] Ibidem, s. 2.